Хэт урт наслагчид ба “цаг хугацаатай тохиролцох” боломж
Цаг хугацаа хүн бүрт ижил урсдаг ч тодорхой нөхцөлд түүнтэй “гэрээ байгуулж” чадсан мэт хүмүүс байдаг. 110 ба түүнээс дээш насыг давж амьдардаг хэт урт наслагчид олон жилийн турш эрдэмтдийн анхаарлын төвд байсаар ирсэн. Тэдний нэг болох Испанийн иргэн Мария Браньяс нь 2024 онд 117 насандаа таалал төгсөхөөсөө өмнө урт наслалтын механизмыг ойлгох жинхэнэ гол түлхүүр болж чадсан тохиолдол болсон.
Нас барахынхаа өмнө Мария сайн дураар өргөн хүрээтэй эмнэлзүйн үзлэг, судалгаанд оролцохыг зөвшөөрсөн. Барселона дахь Хосеп Каррерасын нэрэмжит лейкемийн судалгааны хүрээлэнгийн эрдэмтэд түүний цус, шүлс, шээс, ялгадсын олон дээжийг авч шинжилгээ хийсэн. Үр дүн нь судлаачдын хувьд хүртэл гайхмаар байсан: биологийн олон гол үзүүлэлтээр түүний бие махбодь бодит наснаасаа хавьгүй залуу хүнийх шиг ажиллаж байв.
Генетикийн “давуу тал”: урт наслалтын ховор хувилбарууд
Судалгааны баг Мариягийн урт насалсан шалтгаанд генетикийн хүчин зүйлүүд тэргүүлэх байр эзэлсэн гэж үзжээ. Түүний ДНХ-д урт наслалт, дархлааны хүчтэй тогтолцоо, зүрх, тархины сайн үйл ажиллагаатай шууд холбоотой маш ховор генетикийн хувилбарууд илэрсэн. Өөрөөр хэлбэл, түүний “генетикийн нас” нь хуанлийн тоон наснаас нь мэдэгдэхүйц залуу байсныг тогтоосон.
Шалгалтын үеэр Мариягийн биеийн байдал ерөнхийдөө маш сайн байсан. Зүрх судасны тогтолцоо хэвийн, бие махбод дахь үрэвслийн түвшин маш бага, өөх тосны солилцооны үзүүлэлтүүд онцгой таатай байв. “Муу” холестерин болон триглицеридын түвшин маш бага, харин “сайн” холестерин өндөр хэмжээнд байсан. Түүний дархлааны тогтолцоо болон гэдэсний микробиомын бүтэц, олон янз байдал нь наснаасаа хавьгүй залуу хүмүүсийнхтэй илүү төстэй байжээ.
Амьдралын хэв маяг: удамшлаас гадна “ажилласан” хүчин зүйл
Эрдэмтэд Мария зөвхөн урт наслалтыг “азтайгаар өвлөөгүй” гэдгийг онцолдог. Тэрээр өндөр насандаа хүртэл нийгмийн идэвхтэй амьдралаа хадгалж, оюун санааны хувьд тун хурц, өдөр тутам хөдөлгөөнтэй, оролцоотой хэвээр байсан. Хооллолт нь ч чухал ач холбогдолтой хүчин зүйл байсан гэж үзэж байна.
Тэрээр олон жилийн турш сонгодог Газар дундын тэнгисийн хэв маягтай хоолны дэглэм баримталдаг байжээ. Түүнийг өдөр тутмын хооллолтдоо тараг тогтмол хэрэглэдэг байсан нь гэдэсний микробиомын хөгжил, дархлааны тэнцвэр, бодисын солилцоонд эерэгээр нөлөөлсөн байх бүрэн боломжтой гэж судлаачид үзэж байна.
Теломерийн парадокс: “богино” нь хамгаалалт болж ажилласан уу
Судалгааны явцад нэгэн сонирхолтой зөрчилтэй шинж тэмдэг илэрсэн. Мариягийн теломерүүд маш богино байсан. Теломер гэдэг нь хромосомын төгсгөлд байрлах хамгаалалтын “малгай” бөгөөд тэдгээрийн богиносох нь ихэвчлэн хөгшрөлт, нас баралтын эрсдэл нэмэгдэхтэй уялддаг гэж үздэг.
Гэвч маш өндөр настай хүмүүсийн бүлэгт энэ хамаарал өөрөөр ажиллаж болохыг судалгааны дүн санал болгож байна. Эрдэмтдийн тайлбарласнаар эсийн “нас” богино байснаар тодорхой нөхцөлд хорт хавдрын эсүүд удаан хугацаанд хуримтлагдах, хяналтаас гарах боломжийг хязгаарлаж, хорт хавдар үүсэх эрсдэлээс хамгаалсан байж болзошгүй.
Мария Браньяасын түүх урт наслалтын талаарх ойлголтыг хэрхэн өөрчилөв
Судалгааны багийнханы онцолсноор Мария Браньяасын жишээ нь гүн хөгшрөлт заавал эрүүл мэндийн огцом доройтолтой холбоотой байх албагүйг тодорхой харуулж байна. Нэг хүний жишээн дээр тулгуурласан дүгнэлт гэдгийг үл харгалзан, энэ тохиолдол нь хэт урт наслагчдыг ердийн хүн амаас ялгаруулдаг тодорхой биологийн “гарын үсэг” байж болохыг харуулсан өмнөх судалгаануудтай нийцэж байгаа юм.
Өнөөдрийн байдлаар дэлхий даяарх зуун настнуудын тоо түүхэндээ байгаагүй хурдаар нэмэгдэж байгаа ч тэдний маш цөөн хэсэг нь л 110 наснаас дээш амьдарч чаддаг. Иймээс Мария Браньяасын амьдрал, эрүүл мэндийн онцлог зэрэг ховор тохиолдлууд шинжлэх ухаанд онцгой үнэ цэнтэйд тооцогддог.
Эдгээр судалгаа нь хөгшрөлтийн биологийн механизмыг илүү гүнзгий ойлгоход тусалж, цаашлаад ирээдүйд зөвхөн амьдрах хугацааг уртасгахаас гадна өндөр насыг эрүүл, идэвхтэй байлгах стратеги боловсруулахад нэг алхам ойртуулж байна.
