Тэмдэглэлт баяр ба Цагаан сарын утга
Тэмдэглэлт баяр гэдэг нь аливаа улс, үндэстний түүхэн ой санамжийг хадгалсан гэрч болж, үндэсний соёлын илэрхийлэл болон тогтдог. Монголчуудын хувьд Цагаан сар нь эртнээс уламжилж ирсэн, өв соёлын дархлааг батжуулсан төр, түмний их баяр юм.
Эртний нэршил ба “Хувь сар”-ын уламжлал
Монголчууд Цагаан сарын баярыг Хүннү, Сүннүгийн үеэс Сүүн сар, Үрс сар, Хувь сар зэрэг олон нэрээр нэрлэн үе улируулан тэмдэглэж ирсэн түүхтэй. Тухайлбал Хувь сар нь эрт цагийн анчин, гөрөөчдийн баярын шинжтэй байсан гэж үздэг. Мал аж ахуй бүрэн тогтохоос өмнөх үед намар ангийн улиралд анчид хоол хүнсээ базаах, мөн бэлтгэл хангахын тулд их ав хомрог хийдэг байжээ. Заримдаа овгийн цөөн өрхийн хүрээнд ан гөрөө хийж, хэд хоног анд явж ирээд олзоо тэнцүүлэн хуваадаг заншилтай байсан нь “хувь тараах” гэх ойлголтыг бий болгосон байна. Түүнээс улбаалан өнөөдөр ч идэш бэлтгэсний дараа айл хотлоороо “хувь мах”, “гэр мах”, “айл мах” хэмээн хишиг хүртээх ёс хадгалагдсан. Хонь төхөөрөөд дотор мах чанахад ойр хавийнхонд заавал хүртээдэг зан үйл ч энэ уламжлалтай холбоотой.
Цагаан сар гэж нэршсэн замнал
Цагаан сар нь зөвхөн нэг нэршилд баригдалгүй олон утгыг давхар тээж иржээ. Анчин, гөрөөчдийн баяр, цагаан идээний баяр, өвлийг өнтэй давж урин хавартай золгосны баяр, нас нэмсний баяр, ахмад настнаа хүндэтгэх ёс, малчны баяр гэх мэтээр тайлбарлагдсаар ирсэн ч өнөөдөр “Цагаан сар” гэх нэрээр нийтээр тэмдэглэдэг болж тогтсон байна.
Төрийн баярын шинж ба түүхэн эх сурвалжууд
Эзэн богд Чингис хаан 1206 онд Их Монгол улсаа байгуулж, төрийн баяраа хийсэн нь энэ баярт холбогдоно гэж уламжлал, тайлбарууд өгүүлдэг. Харин үндэсний их баяр наадам нь 1921 оны Ардын хувьсгал ялсны баярт хамаардаг. Иймээс агуулга, түүхэн ач холбогдлын хувьд Цагаан сар нь төрийн баярын шинжтэй гэж үзэх үндэслэлтэй бөгөөд нөгөө талаар төрийг түмэн олон хүрээлдэг учраас “төр-түмний баяр” хэмээн нэрлэх нь зохистой гэсэн ойлголт түгээмэл байдаг.
XIII зуунаас тэнгэр шүтлэг, бөөгийн ёсны хүрээнд “цагаалах” зан үйл байсан тухай Марко Пологийн тэмдэглэн үлдээсэн эх сурвалжид тодорхой дурдагддаг. Цагаан зүсмийн морь унах, цагаан бөсөөр хувцаслах, цагаан хадаг өргөх, цагаан идээ зооглох нь хиргүй цагаан сэтгэлийг бэлгэдэн эв найрыг эрхэмлэх утгыг илтгэдэг гэж тайлбарлагддаг. Алгаа дэлгэх нь зэр зэвсэггүй, сэтгэл цагаан гэсэн утга агуулж, улмаар энэ ойлголт өнөөгийн гар барих, золголох зан үйлийн нэгэн хэлбэр болон уламжилжээ.
Буддын шашин дэлгэрсэн үеийн өөрчлөлт, идээ засах ёс
XVII зуунд Монголд бурхны шашин сонгодог хэлбэрээ олж, Өндөр гэгээн Занабазар анхдугаар Богдоор тодрох үеэс төрийн болон түмний энэ баярыг шашин номын ёслолтой хавсарган тэмдэглэх явдал нэмэгдсэн гэж үздэг. Өндөр гэгээн Занабазар санаачлан ул боовны хэв урлаж хийснээр хэвийн боов үүссэн гэх өгүүлэмж байдаг. Нутаг нутгийн онцлогоос хамааран ул боов буюу хэвийн боов, зарим газар хавсай хийж, таваг засахдаа ахмадыг дээдлэн гурав буюу түүнээс дээш давхарлан өрж, дунд нь боорцгоор дүүргэж, дээд талын заслыг хүртэл тодорхой тоонд баримжаалан бэлгэдэлтэйгээр өргөдөг уламжлал тогтсон байна.
Аливаа баярын зан үйл цаг үеэ даган хувьсаж өөрчлөгддөг жамтай. Цагаан сард эртний шүтлэг бишрэлийн улбаа ч бий, Монгол ёс заншлын үндэс ч бий, төрийн бэлгэдэл ч багтдаг тул түүхийн уртад өөрчлөгдөн хөгжсөөр өнөөг хүрсэн гэж тайлбарлаж болно.
Түүхэн сорилтууд дундах хадгалалт, орчин үеийн сэргэлт
Улс төрийн бутралын үе, Манжийн ноёрхлын үе, шашин төрийг хослон барьсан Богд хаант Монгол Улсын үе зэрэг олон цаг үед ч монголчууд Цагаан сарыг хотол олноороо тэмдэглэсээр иржээ. Харин социалист системийн үзэл суртлын нөлөөгөөр XX зууны дунд үеэс тодорхой хугацаанд “Малчдын баяр”, “Нэгдэлчдийн баяр” гэхчлэн нэрлэж, ач холбогдлыг нь хумих оролдлого гарч байсан ч ардчилсан өөрчлөлтийн дараа уламжлалт өв соёл, ёс заншил, үндэсний ухамсар сэргэсэнтэй холбоотойгоор өнөөдөр баярыг өргөн дэлгэр тэмдэглэх нь дахин бат суурьтай болсон байна.
Бэлгэдэл, хорио цээр, ёс суртахууны санаа
Цагаан сартай холбоотой бэлгэдэл, хорио цээр олон. Битүүний өдөр ирэх жилдээ өрх гэрээ элбэг дэлбэг байлгахыг ерөөж гадуур хонодоггүй гэх ойлголт, шинийн нэгэн, хоёрны өдрийг хөтөл өдөр хэмээн үзэж алс хол явдаггүй гэх заншил зэрэг нь түгээмэл. Энэ баяраар уур, шунал, мунхаглал хэмээх гурван нүглийг тэвчиж, буян үйлдэх нь чухал гэж үзэх нь ч Цагаан сарын гол санааны нэг. Иймээс Цагаан сар нь бэлгэ дэмбэрэл, эв нэгдэл, хүндлэл, цэвэр ариун сэтгэлийг дээдэлдэг баяр хэвээр оршсоор байна.
Төр төвшин, түмэн олон амгалан байж, айл өрх бүр XVII жарны “Сүрээр дарагч” хэмээх Гал морин жилээ энх тунх угтах болтугай.
