Амттанд дурлах хандлага хүний хувьслын гүн үндэстэй холбоотой. Эрт үед сахар нь бидний өвөг дээдсийн хувьд хурдан энерги өгөх ховор бөгөөд үнэ цэнтэй эх үүсвэр байсан бөгөөд хоол хүнс хайх, амьд үлдэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байжээ. Харин өнөөдөр тэрхүү биологийн “давуу тал” олон хүнд эсрэгээрээ нөлөөлж, шөнө шоколад хайх, өдөржин чихэрлэг зүйл идэх дадал болон хувирч байна.
Сахарын илүүдэл нь таргалалт, чихрийн шижин, шүд цооролт, мөн ой санамжийн болзошгүй өөрчлөлт зэрэг олон эрсдэлтэйг өмнө нь олон судалгаагаар харуулсан. Гэвч шинэ мэдээллүүд амттан тархинд хэрхэн нөлөөлдөг талаар илүү төвөгтэй дүр зургийг харуулж байна.
Сахарын нөлөөг “буцаах” боломжтой юу
Nutritional Neuroscience сэтгүүлд нийтлэгдсэн томоохон системчилсэн тойм болон мета-анализд хооллолтын өөрчлөлт танин мэдэхүйн үйл ажиллагаанд хэрхэн нөлөөлдгийг судалжээ. Эрдэмтэд мэрэгч амьтад дээр хийсэн 27 туршилтын судалгааг шинжилж, “чихэрлэг” буюу эрүүл бус хооллолтоос илүү зөв, тэнцвэртэй хооллолт руу шилжих нь тархины ажиллагааг сэргээж чадах эсэхийг тодруулахыг зорьсон байна.
Үр дүн нь нэг мөр өөдрөг байсангүй.
Нэг талаас, хооллолтоо сайжруулах нь үнэхээр эерэг нөлөөтэй байжээ. Эрүүл бус хооллолтоос илүү тэнцвэртэй хооллолт руу шилжүүлсэн амьтдын ой санамж сайжирсан байна. Нөгөө талаас, тэдний тархины үйл ажиллагаа анхнаасаа эрүүл хооллож байсан амьтдын түвшинд бүрэн хүрч сэргээгүй аж.
Ой санамж зөвхөн хэсэгчлэн сэргэжээ
University of Technology Sydney-ийн судлаач Симона Рений тайлбарласнаар, хэдхэн долоо хоног эрүүл хооллох нь тархийг анхны төлөвт нь бүрэн буцааж чадахгүй байна. Өөрөөр хэлбэл, сайжрал гардаг ч бүрэн сэргэлт биш бөгөөд ой санамжийн зарим доголдол зөв хооллолт руу шилжсэний дараа ч хадгалагдаж болзошгүй аж.
Сонирхолтой нь бусад танин мэдэхүйн үзүүлэлтүүд болох идэвхжил, түгшүүрийн түвшин, зан үйлийн хариу урвал зэрэг нь тогтвортой сайжрал харуулаагүй байна. Харин хооллолтын өөрчлөлтөд хамгийн мэдрэмтгий хариу үзүүлсэн үзүүлэлт нь ой санамж байжээ.
Өөх тос ба сахар адилхан нөлөөтэй биш
Судалгаагаар эрүүл бус хооллолтын төрлүүдийн хооронд ялгаа байгааг мөн харуулсан байна. Өөх тос ихтэй хооллолтын дараа амьтдыг эрүүл хооллолт руу шилжүүлэхэд ой санамж хамгийн сайн сэргэжээ.
Харин сахар ихтэй хооллолт, эсвэл өөх тос ба сахарыг хамтад нь ихээр агуулсан хооллолтын үед сэргэлтийн нөлөө мэдэгдэхүйц сул, зарим тохиолдолд бараг ажиглагдаагүй байна.
Энэ нь танин мэдэхүйн үйл ажиллагаа, ялангуяа ой санамжийн сэргэлтийг хүндрүүлдэг гол хүчин зүйл нь сахар байж болзошгүй гэсэн таамгийг дэвшүүлэхэд хүргэжээ.
Ой санамжийн эмзэг хэсэг нь гиппокамп
Эрдэмтэд эдгээр нөлөөг тархины гиппокамп хэмээх хэсгийн ажиллагаатай холбон тайлбарлаж байна. Гиппокамп нь ой санамж, суралцах чадвар, орон зайн баримжаа зэрэгт чухал үүрэгтэй тархины бүтэц юм.
Энэ хэсэг хооллолтын хүчин зүйлд онцгой мэдрэмтгий болохыг өмнөх судалгаанууд ч харуулж байсан. Өөх тос, сахар ихтэй хооллолт нь гиппокампын хэмжээ болон үйл ажиллагааны үр ашигт сөргөөр нөлөөлж болзошгүй гэж өмнөх ажлуудад дурдсан байдаг. Шинэ мета-анализ энэ чиг хандлагыг дахин баталж байна.
Яагаад амьтан дээр судалгаа хийсэн бэ
Судлаачдын тайлбарласнаар, мэрэгч амьтад дээр хийсэн туршилт нь хооллолтын шууд нөлөөг илүү цэвэр байдлаар ялгаж харах боломж олгодог. Хүний хувьд хооллолт нь бараг үргэлж хөдөлгөөний идэвх, стресс, унтах хэв маяг, өдөр тутмын дэглэм зэрэг олон хүчин зүйлтэй холилддог тул зөвхөн хоолны нөлөөг тусгаарлан үнэлэхэд хүндрэлтэй байдаг.
Иймээс харх, хулгана дээрх загварууд нь хооллолт тархинд яг хэрхэн нөлөөлдгийг илүү нарийвчлалтай ойлгоход тусалдаг байна.
Сахарын хор нөлөөг бүрэн засах боломж бий юу
Үр дүн тийм ч өөдрөг биш харагдаж байгаа ч эрдэмтэд үүнийг бүрэн эргэлт буцалтгүй хохирол гэж ойлгож болохгүйг онцолж байна. Хооллолтоо сайжруулах нь ямар ч тохиолдолд эерэг нөлөөтэй, ялангуяа ой санамжид тодорхой хэмжээгээр тус болдог аж.
Гэвч судалгааны гол дүгнэлт өөр зүйлд чиглэж байна. Удаан хугацаанд сахарыг хэтрүүлэн хэрэглэсний хор нөлөөг зөвхөн хоолны дэглэмээ өөрчлөх замаар үргэлж бүрэн “буцааж” чадна гэж үзэх нь хэт хялбарчилсан ойлголт байж магадгүй юм.
Практикт энэ нь юу гэсэн үг вэ
Судлаачид тархиа хамгаалах хамгийн сайн арга нь үр дагаврыг дараа нь амархан засаж болно гэж хүлээх биш, харин сахарын хэрэглээг эртнээс багасгах явдал гэж онцолж байна. University of Technology Sydney-ийн Майк Кендигийн хэлснээр, эрүүл бус хооллолтын нөлөө бүрэн эргэж хэвийн болдог гэсэн ойлголт хэтэрхий энгийн тайлбар юм. Ялангуяа ой санамжийн хувьд урт хугацааны дадал зуршил чухал нөлөөтэй байж болзошгүй.
Дүгнэлт
Шинэ судалгаа нь хооллолт ба тархины ажиллагааны хоорондын холбоо энгийн биш, харин нэлээд нарийн төвөгтэй болохыг харуулж байна. Сахар зөвхөн бие махбодод нөлөөлөөд зогсохгүй ой санамжийн системд удаан хугацааны ул мөр үлдээж болзошгүй аж.
Эрүүл хооллолт руу шилжих нь үнэхээр тустай ч тархийг үргэлж бүрэн анхны төлөвт нь буцааж чадна гэсэн баталгаа биш юм. Тиймээс үр дагаврыг засахаас илүү урьдчилан сэргийлэх нь илүү чухал хэвээр байна.
