Архаг ядаргааны хам шинж буюу миалгик энцефаломиелит нь олон арван жилийн турш орчин үеийн анагаах ухааны хамгийн тайлагдаагүй өвчнүүдийн нэг хэвээр байсаар ирсэн. Дэлхий даяар сая сая хүн хүч барам ядаргаа, “толгой манарах” мэдрэмж, нойрны хямрал зэрэг олон шинж тэмдгээр шаналдаг ч энэ өвчний яг тодорхой шалтгаан өнөөг хүртэл бүрэн тогтоогдоогүй байна.
Харин Австралийн эрдэмтэд уг нууцыг тайлахад чухал алхам хийжээ. Тэд анх удаа архаг ядаргааны хам шинж болон тархины байгалийн цэвэрлэгээний механизм болох глимфатик системийн үйл ажиллагааны хооронд холбоо байж болохыг илрүүлсэн байна.
Судалгааны үр дүнг Frontiers in Neuroscience сэтгүүлд нийтэлжээ.
Саяхан л батлагдсан тархины далд систем
Эрдэмтэд хүний тархинд эсийн бодисын солилцооны үлдэгдлийг гадагшлуулах үүрэгтэй дотоод систем байдгийг шууд нотлох баримтыг 2024 онд л олж авсан байна. Энэ системийг глимфатик систем гэж нэрлэдэг.
Түүний үндсэн үүрэг нь тархийг хорт бодис, уургийн хуримтлал, эсийн үлдэгдлээс цэвэрлэх явдал юм. Энэ үйл явц хамгийн идэвхтэйгээр унтах үед өрнөдөг бөгөөд нугасны шингэн тархины эдээр эргэлдэн, тархийг дотроос нь “угааж” цэвэрлэдэг гэж тайлбарладаг.
Иймээс чанартай нойр нь мэдрэлийн тогтолцооны эрүүл мэндийг хадгалах хамгийн чухал хүчин зүйлсийн нэгт тооцогддог.
Шинэ судалгаа юуг харуулав
Австралийн Griffith University-ийн мэргэжилтнүүд архаг ядаргааны хам шинжтэй 31 өвчтөнийг шинжилж, тэдний үр дүнг 27 эрүүл сайн дурын хүний MRI зурагтай харьцуулжээ.
Энэ зорилгоор судлаачид тусгай тодосгогч бодис тарих шаардлагагүй, глимфатик системийн ажиллах чадварыг үнэлэх орчин үеийн инвазив бус аргыг ашигласан байна.
Шинжилгээний дүнгээс харахад архаг ядаргааны хам шинжтэй хүмүүсийн нугасны шингэний эргэлт мэдэгдэхүйц алдагдсан байжээ. Хамгийн сонирхолтой нь өөрчлөлт ихэвчлэн тархины баруун тал бөмбөлөгт ажиглагдсан бол зүүн талд бараг өөрчлөлт илрээгүй байна.
Тархины цэвэрлэгээ алдагдах нь шинж тэмдгийг тайлбарлаж магадгүй
Судалгааны зохиогчдын үзэж буйгаар, хэрэв тархины цэвэрлэгээний систем хангалттай үр дүнтэй ажиллахгүй бол тархины эдэд бодисын солилцооны үлдэгдэл болон үрэвслийг дэмждэг бодисууд хуримтлагдах боломжтой.
Энэ нь өвчний түгээмэл шинж тэмдгүүдийг тайлбарлах нэг боломжит үндэслэл болж магадгүй юм. Үүнд:
- байнгын хүчтэй ядаргаа;
- анхаарал төвлөрүүлэх хүндрэл;
- “тархины манан” гэх мэдрэмж;
- нойрны хямрал;
- танин мэдэхүйн ерөнхий чадвар буурах зэрэг багтана.
Судлаачид мөн нэг сонирхолтой зүй тогтол ажиглажээ. Өвчтөнүүд нойргүйдэл болон сэтгэн бодох чадварын асуудлаа илүү хүчтэй мэдэрч байна гэж мэдээлэх тусам глимфатик системийн доголдлын шинж тэмдэг илүү тод илэрч байсан байна.
Анагаах ухаанд шинэ чиглэл нээгдэж байна
Сүүлийн жилүүдэд архаг ядаргааны хам шинж нь бодит биологийн суурьтай өвчин гэдгийг харуулах судалгаанууд нэмэгдсээр байна.
Өмнө нь эрдэмтэд энэ өвчтэй хүмүүсийн цус, ген, нугасны шингэн, тэр байтугай гэдэсний бичил биетний бүрэлдэхүүнд хүртэл онцлог өөрчлөлтүүд илрүүлж байсан. Эдгээрийн олонх нь үрэвсэл болон дархлааны тогтолцооны үйл ажиллагаатай холбоотой гэж үздэг.
Одоо энэ жагсаалтад тархины өөрийгөө цэвэрлэх механизмын доголдол ч нэмэгдэж болзошгүй байна.
Судалгааны багийн тайлбарласнаар, энэ нь үрэвслийн үйл явц архаг ядаргааны хам шинжийн хөгжилтэй хэрхэн холбогдож болохыг тайлбарлах боломжит механизм санал болгосон анхны ажлуудын нэг юм.
Хариултаас илүү олон асуулт үлдлээ
Үр дүн нь сонирхолтой боловч судлаачид энэ ажлыг урьдчилсан шинжтэй гэдгийг онцолж байна. Судалгаанд цөөн тооны оролцогч хамрагдсан тул шалтгаан, үр дагаврын холбоог эцэслэн батлахад хангалтгүй юм.
Мөн өөрчлөлт яагаад голчлон тархины баруун тал бөмбөлөгт ажиглагдсан нь тодорхойгүй хэвээр байна. Энэ доголдол өвчнийг үүсгэж байна уу, эсвэл өвчний явцын үр дагавар уу гэдэг асуулт ч нээлттэй үлджээ.
Гэсэн ч энэхүү нээлт нь оношилгоо, эмчилгээний шинэ арга боловсруулахад чухал алхам болж магадгүй байна. Хэрэв дараагийн томоохон судалгаанууд энэ үр дүнг баталбал эмч нар аюулгүй MRI шинжилгээ ашиглан глимфатик системийн өөрчлөлтийг илрүүлэх боломжтой болох юм.
Зөвхөн архаг ядаргаагаар хязгаарлагдахгүй нээлт
Ирээдүйд судлаачид тархины байгалийн цэвэрлэгээний механизмыг сэргээхэд чиглэсэн эмчилгээний арга боловсруулах боломжийг судалж магадгүй.
Эрдэмтдийн үзэж буйгаар, энэ чиглэл нь зөвхөн архаг ядаргааны хам шинжийг ойлгоход бус, Альцгеймер, Паркинсон зэрэг мэдрэлийн бусад өвчнийг судлахад ч шинэ гарц нээж болох юм. Учир нь эдгээр өвчний үед ч тархинд хорт уураг, бодисын үлдэгдэл хуримтлагдах асуудал чухал үүрэгтэй гэж үздэг.
Ийнхүү архаг ядаргааны хам шинжийг олон жил “тайлбарлахад хэцүү” өвчин гэж үзэж ирсэн бол шинэ судалгаа түүний ард тархины цэвэрлэгээний системтэй холбоотой бодит биологийн механизм байж болохыг харуулж байна.
